Nederlandse huishoudens dragen een kleiner deel van hun bruto inkomen af aan inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen dan ruim tien jaar geleden. Volgens nieuwe cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek betaalden huishoudens in 2024 in doorsnee 12,3 procent van hun bruto huishoudensinkomen aan belasting en premies voor AOW, Anw en Wlz. In 2011 was dat nog 15,4 procent.
Op papier lijkt dat goed nieuws voor huishoudens. Een lagere belastingdruk betekent dat er van het bruto inkomen relatief meer overblijft. Toch is het beeld minder eenvoudig dan één percentage doet vermoeden. Niet alle groepen profiteren evenveel. Voor de hoogste inkomens is de belastingdruk juist niet gedaald. Ook zelfstandigen betalen in doorsnee een groter deel van hun inkomen dan in 2014.
Daarmee laten de cijfers vooral zien hoe verschillend het belastingstelsel uitpakt per huishouden. Inkomen, samenstelling van het huishouden, leeftijd, arbeidspositie en het aantal verdieners bepalen sterk hoeveel belastingdruk mensen ervaren.
Belastingdruk daalt sinds 2011
De mediane belastingdruk van huishoudens daalde van 15,4 procent in 2011 naar 12,3 procent in 2024. In de jaren daartussen liep de druk geleidelijk terug, al waren er ook jaren waarin het percentage tijdelijk iets steeg.
Het CBS kijkt hierbij naar inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen. Dat zijn premies voor onder meer de AOW, Anw en Wlz. Indirecte belastingen, zoals btw en accijnzen, zijn niet meegenomen in deze analyse.
Dat is een belangrijke nuance. Een huishouden kan minder inkomstenbelasting betalen, maar tegelijk wel veel kwijt zijn aan btw op boodschappen, energie, brandstof of andere uitgaven. Vooral lage inkomens kunnen relatief veel last hebben van indirecte belastingen, omdat zij een groter deel van hun inkomen uitgeven aan dagelijkse kosten.
De daling van de belastingdruk zegt dus iets over de druk op inkomen, maar niet over de totale lastendruk die mensen in hun portemonnee voelen.
Hoge inkomens betalen relatief het meest
Nederland heeft een progressief belastingstelsel. Dat betekent dat hogere inkomens relatief meer belasting betalen dan lagere inkomens. Dat is ook zichtbaar in de CBS-cijfers.
Bij de tien procent huishoudens met de hoogste bruto inkomens lag de mediane belastingdruk in 2024 op 24,9 procent. Daarmee is dit de enige inkomensgroep waar de belastingdruk iets hoger ligt dan in 2014. Toen ging het om 24,7 procent.
Bij bijna alle andere inkomensgroepen daalde de belastingdruk juist. Vooral in de lagere en middeninkomensgroepen is het verschil duidelijk. De tweede inkomensgroep betaalde in 2014 nog 6,7 procent van het bruto inkomen aan inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen. In 2024 was dat 2,3 procent.
De laagste inkomensgroep betaalt in doorsnee geen inkomstenbelasting of premies volksverzekeringen, omdat het inkomen daarvoor te laag is. Dat betekent echter niet dat deze groep geen belastingdruk ervaart. Btw, energiebelasting en accijnzen blijven wel meespelen in het dagelijks leven.
Tweeverdieners zijn vaak gunstiger uit
Een opvallend verschil zit tussen eenverdieners en tweeverdieners. Volgens het CBS hebben tweeverdieners bij een vergelijkbaar huishoudinkomen vaak een lagere belastingdruk dan eenverdieners.
Dat komt doordat inkomen over twee personen verdeeld kan zijn. Daardoor valt een kleiner deel van het inkomen in hogere belastingschijven en kunnen heffingskortingen anders uitpakken. Bij een jaarinkomen tussen 100.000 en 110.000 euro lag de belastingdruk in 2024 op 11,9 procent voor tweeverdieners en 19,4 procent voor eenverdieners.
Dat verschil is groot en raakt een bekende discussie. Huishoudens met één kostwinner kunnen bij hetzelfde gezamenlijke inkomen zwaarder belast worden dan huishoudens waarin beide partners inkomen hebben. Dat speelt vooral bij gezinnen waarin één ouder minder of niet werkt vanwege zorg voor kinderen, mantelzorg of andere omstandigheden.
Voor de hele groep eenverdieners lag de mediane belastingdruk op 16,7 procent. Voor tweeverdieners was dat 15,9 procent. Het verschil lijkt gemiddeld beperkt, maar binnen inkomensklassen kan het veel groter zijn.
Eenpersoonshuishoudens vaak zwaarder belast
Ook eenpersoonshuishoudens hebben bij hetzelfde inkomen vaak een relatief hoge belastingdruk. Zij kunnen inkomen niet verdelen over twee personen en hebben minder schaalvoordeel in hun vaste lasten.
Dat maakt hun financiële positie kwetsbaarder. Een alleenstaande betaalt vaak zelf de volledige huur of hypotheek, energierekening, verzekeringen en gemeentelijke lasten. Als de belastingdruk bij eenzelfde inkomen hoger ligt, blijft er netto minder ruimte over.
Voor beleidsmakers is dit belangrijk. Nederland telt steeds meer eenpersoonshuishoudens. Als het belastingstelsel relatief gunstiger uitpakt voor tweeverdieners en minder gunstig voor alleenstaanden, heeft dat steeds grotere gevolgen voor de verdeling van koopkracht.
De cijfers laten daarmee zien dat belastingdruk niet alleen een inkomensvraag is, maar ook een huishoudensvraag.
Gepensioneerden hebben de laagste belastingdruk
Huishoudens met pensioen als belangrijkste inkomensbron hebben de laagste belastingdruk. In 2024 lag de mediane druk voor deze groep op 5,5 procent van het bruto huishoudensinkomen. Dat komt mede doordat mensen die AOW ontvangen geen AOW-premie meer betalen.
Ook speelt mee dat gepensioneerden vaker in lagere inkomensgroepen vallen. Het mediane inkomen van huishoudens met pensioen als belangrijkste inkomensbron lag in 2024 op 44.600 euro. Dat is aanzienlijk lager dan bij werknemers en zelfstandigen.
De lagere belastingdruk betekent dus niet automatisch dat gepensioneerden financieel ruimer zitten. Veel ouderen hebben lagere inkomsten, maar soms ook lagere woonlasten wanneer de hypotheek grotendeels is afgelost. Anderen huren juist of hebben te maken met stijgende zorgkosten.
Ook hier geldt dat het gemiddelde beeld niet voor ieder huishouden hetzelfde uitpakt.
Zelfstandigen zien belastingdruk stijgen
Zelfstandigen vormen een opvallende uitzondering. Hun mediane belastingdruk steeg van 13,4 procent in 2014 naar 15,6 procent in 2024. Daarmee zijn zij de enige groep naar belangrijkste inkomensbron waarbij de belastingdruk sinds 2014 is toegenomen.
Volgens het CBS hangt dit samen met de afbouw van de zelfstandigenaftrek. Die aftrekpost maakte het belastbare inkomen van ondernemers jarenlang lager. Door de geleidelijke verlaging ervan betalen zelfstandigen over een groter deel van hun inkomen belasting.
Dat past bij bredere veranderingen in het beleid rond zelfstandigen. De overheid wil de verschillen tussen werknemers en zelfstandigen verkleinen. Daarbij speelt niet alleen belastingdruk een rol, maar ook sociale zekerheid, pensioenopbouw, arbeidsongeschiktheid en schijnzelfstandigheid.
Voor zelfstandigen betekent dit dat de fiscale voordelen kleiner worden. Dat kan vooral merkbaar zijn voor ondernemers met beperkte marges of wisselende inkomsten.
Werknemers betalen minder dan tien jaar geleden
Bij werknemers daalde de mediane belastingdruk van 16,6 procent in 2014 naar 14,0 procent in 2024. Dat betekent dat werknemers in doorsnee een kleiner deel van hun bruto huishoudensinkomen kwijt zijn aan inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen.
Die daling kan samenhangen met aanpassingen in tarieven, heffingskortingen en inkomensbeleid. In de praktijk hangt het effect sterk af van inkomen, partnerinkomen en persoonlijke situatie.
Voor werknemers is de belastingdruk bovendien maar één deel van het totale plaatje. Naast inkomstenbelasting spelen ook pensioenpremies, werknemersverzekeringen, zorgkosten, huur of hypotheek, kinderopvang en toeslagen mee.
Toch laat de daling zien dat de directe druk van inkomstenbelasting en volksverzekeringen voor veel werkende huishoudens lager is geworden dan tien jaar geleden.
Totale belasting- en premiedruk blijft veel hoger
Het CBS meldt ook dat huishoudens naast inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen andere premies betalen. Denk aan premies voor werkloosheid, ziekte, arbeidsongeschiktheid en pensioen.
Als deze premies worden meegeteld, lag de totale belasting- en premiedruk in 2024 op 32,3 procent van het bruto huishoudensinkomen. In 2011 was dat 35,2 procent.
Ook de totale druk is dus gedaald, maar blijft veel hoger dan de 12,3 procent uit de hoofdindicator. Dat verschil is belangrijk, omdat mensen in het dagelijks leven vooral kijken naar wat er netto overblijft en wat er daarna nog betaald moet worden.
Een lagere inkomstenbelastingdruk betekent niet automatisch dat huishoudens hun financiële situatie als ruim ervaren. Hogere huren, energieprijzen, boodschappen, zorgpremies of kinderopvangkosten kunnen het voordeel deels of volledig opslokken.
Waarom de belastingdruk lager kan zijn terwijl lasten hoog voelen
Veel mensen zullen zich afvragen hoe de belastingdruk kan dalen terwijl het leven duurder voelt. Het antwoord zit in de afbakening van de cijfers.
De CBS-analyse kijkt naar inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen als aandeel van het bruto huishoudensinkomen. Dat is niet hetzelfde als de volledige maandelijkse lastendruk. Boodschappen, huur, hypotheekrente, energie, verzekeringen, gemeentelijke belastingen, btw en accijnzen worden anders of niet volledig meegenomen in dit percentage.
Daardoor kunnen twee dingen tegelijk waar zijn. Huishoudens kunnen relatief minder directe belasting betalen over hun inkomen, terwijl hun vaste lasten en dagelijkse uitgaven sterk zijn gestegen. Vooral de afgelopen jaren hebben inflatie, energieprijzen en woonlasten veel invloed gehad op het gevoel van financiële ruimte.
De belastingdruk is dus lager geworden, maar dat betekent niet automatisch dat huishoudens zich rijker voelen.
Cijfers geven brandstof voor politieke discussie
De nieuwe cijfers komen op een moment waarop koopkracht, belastingdruk en bestaanszekerheid opnieuw hoog op de politieke agenda staan. Partijen discussiëren over lagere lasten voor werkenden, ondersteuning van gezinnen, belasting op vermogen, fiscale voordelen voor zelfstandigen en de positie van eenverdieners.
De CBS-cijfers laten zien dat beleid verschillend uitpakt per groep. Tweeverdieners zijn vaak gunstiger uit dan eenverdieners. Gepensioneerden hebben een lage belastingdruk, maar vaak ook een lager inkomen. Zelfstandigen betalen relatief meer dan tien jaar geleden. Hoge inkomens dragen het grootste aandeel af.
Dat maakt eenvoudige uitspraken lastig. “De belastingdruk is gedaald” klopt gemiddeld, maar zegt weinig over de situatie van een zelfstandig ondernemer, een alleenstaande, een gezin met één kostwinner of een huishouden met hoge vaste lasten.
Minder belastingdruk, maar ongelijke effecten
De belastingdruk van huishoudens is sinds 2011 duidelijk gedaald. Dat laat zien dat huishoudens gemiddeld een kleiner deel van hun bruto inkomen kwijt zijn aan inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen.
Maar achter dat gemiddelde zitten grote verschillen. De hoogste inkomens zien geen daling. Zelfstandigen betalen juist meer dan in 2014. Tweeverdieners zijn vaak gunstiger uit dan eenverdieners en gepensioneerden hebben de laagste belastingdruk.
Daarmee vertellen de cijfers vooral dat belastingdruk steeds opnieuw bekeken moet worden per type huishouden. Het gemiddelde percentage geeft richting, maar de echte financiële ervaring wordt bepaald door inkomen, gezinssituatie, werkvorm, woonlasten en dagelijkse kosten.
Voor huishoudens is uiteindelijk niet alleen belangrijk hoeveel belasting er van het bruto inkomen afgaat. Het gaat om wat er netto overblijft en hoeveel daarvan alweer nodig is voor wonen, energie, zorg en boodschappen. Juist daar blijft de spanning zitten, ook wanneer de belastingdruk op papier lager is dan ruim tien jaar geleden.
Bronnen: Centraal Bureau voor de Statistiek en StatLine.
