Het kabinetsplan om te besparen op de bijstand zorgt voor felle kritiek, en niet alleen uit de hoek van belangenorganisaties. Ook de Nationale ombudsman trekt nu stevig aan de bel. In een brief aan minister Aartsen van Werk en Participatie waarschuwt ombudsman Reinier van Zutphen dat het kabinet met deze keuze juist de mensen treft die het minst kunnen opvangen. De inzet van de kritiek is helder: door te bezuinigen op een systeem dat mensen juist actief moet helpen om gebruik te maken van regelingen waar zij recht op hebben, dreigt de overheid volgens critici precies de verkeerde kant op te bewegen.
De discussie draait om de aanstaande Wet proactieve dienstverlening. Die wet moet het voor landelijke overheden en gemeenten mogelijk maken om gegevens uit te wisselen, zodat gemeenten beter kunnen zien welke inwoners in financiële problemen zitten en hen gericht kunnen wijzen op regelingen zoals aanvullende inkomenssteun of bijstand. Het idee daarachter is simpel: mensen die recht hebben op hulp, moeten die hulp ook daadwerkelijk kunnen vinden. Juist daar wringt het nu, omdat het kabinet in de Voorjaarsnota heeft besloten die proactieve aanpak niet toe te passen op de algemene bijstand. Daarmee wil het ministerie jaarlijks ongeveer 30 miljoen euro besparen.
Hulp waar mensen recht op hebben, blijft nu te vaak liggen
Dat besluit raakt een bekend probleem in de sociale zekerheid. Een aanzienlijk deel van de mensen die recht hebben op bijstand maakt daar nu al geen gebruik van. Volgens berekeningen waar de NOS naar verwijst gaat het om ongeveer 35 procent van de rechthebbenden, goed voor zo’n 210.000 mensen en hun gezinnen. Dat gebeurt niet omdat die hulp niet nodig is, maar vaak omdat regels ingewikkeld zijn, mensen bang zijn voor fouten en terugvorderingen, of simpelweg niet weten dat ze ergens recht op hebben. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, de Staatscommissie rechtsstaat en onderzoekers in opdracht van de overheid wezen daar eerder ook al op.
Daarom is de kritiek op de kabinetslijn zo scherp. Want waar de nieuwe wet juist bedoeld was om dat niet-gebruik terug te dringen, kiest het kabinet er nu voor om de bijstand buiten die actieve benadering te houden. Dat betekent in de praktijk dat juist de regeling die bedoeld is voor mensen met de kleinste financiële buffer niet wordt meegenomen in een systeem dat hen sneller in beeld had kunnen brengen. Volgens de ombudsman is dat niet alleen onwenselijk, maar ook bestuurlijk moeilijk te verdedigen. In zijn eigen publicatie noemt hij een proactieve overheid “juist in de bijstand” noodzakelijk en roept hij het kabinet op om de plannen te heroverwegen.
Ombudsman: keuze raakt mensen aan de onderkant
De scherpste woorden vielen in de reactie van Van Zutphen tegenover de NOS. Volgens hem raakt deze keuze mensen die vaak al onder het bestaansminimum leven. Hij zei daarover: “Dit raakt mensen die moeten kiezen tussen schoenen voor de kinderen en brood op vrijdag.” Even verderop noemt hij het besluit onbegrijpelijk en zegt hij: “Ik kan er met mijn hoofd niet bij.” Die woorden zijn niet toevallig zo fel. Ze maken duidelijk dat de discussie volgens hem niet gaat over een technische verschuiving in begrotingsposten, maar over de vraag hoe ver een overheid wil gaan in het actief beschermen van burgers die financieel al op het randje leven.
Ook buiten de ombudsman klinkt forse kritiek. Onderzoeker staats- en bestuursrecht Fatma Çapkurt van de Universiteit Leiden noemt het volgens de NOS een verkeerde keuze dat de overheid erop anticipeert dat burgers geen gebruik maken van voorzieningen waar zij al recht op hebben. Daarmee draait de logica van een sociale regeling feitelijk om: niet het bereiken van mensen staat dan centraal, maar het laten liggen van geld doordat mensen de weg niet weten te vinden. Juist dat geeft deze bezuiniging een ongemakkelijke lading. Het gaat niet om een versobering die openlijk wordt verdedigd, maar om een besparing die alleen werkt als kwetsbare mensen buiten beeld blijven.
Besparing van 30 miljoen kan later juist duurder uitpakken
Daarmee komt ook een tweede lijn van kritiek in beeld: deze maatregel zou financieel wel eens averechts kunnen werken. Econoom en onderzoeker Jasper J. van Dijk van het Instituut voor Publieke Economie waarschuwt in het NOS-artikel dat mensen die de uitkering niet krijgen waar zij recht op hebben, sneller in geldstress, ziekteverzuim en schulden belanden. Dat zijn problemen die uiteindelijk niet verdwijnen, maar vaak op een andere plek in de samenleving en dus ook op een andere begrotingspost terugkomen.
De NOS wijst daarbij op onderzoek naar problematische schulden, waaruit blijkt dat de maatschappelijke kosten daarvan in Nederland minstens 8,5 miljard euro per jaar bedragen. Het kabinet wil nu 30 miljoen besparen door de algemene bijstand niet actief onder de aandacht te brengen, terwijl juist vroegtijdige hulp volgens de redenering van deskundigen kan voorkomen dat kleine financiële problemen uitgroeien tot grote schulden, gezondheidsproblemen en uitval. In die zin is de kritiek niet alleen sociaal, maar ook economisch: goedkoop kan hier op termijn juist duurkoop blijken.
Wet gaat door, maar zonder de algemene bijstand
Opvallend is dat de Wet proactieve dienstverlening zelf niet van tafel gaat. Volgens de NOS moet die op 1 juli ingaan, waarna de Tweede Kamer er later deze maand nog over stemt. De actieve gegevensuitwisseling blijft dus wel bestaan voor andere regelingen, zoals aanvullende steun voor mensen met een onvolledige AOW. Alleen de algemene bijstand wordt buiten deze proactieve benadering gehouden. Juist dat maakt de keuze zo beladen. Want als de infrastructuur er wel komt, maar de bijstand er bewust uit wordt gehaald, voelt dat voor critici als een politieke keuze over wie wel en niet actief geholpen wordt.
De Nationale ombudsman legt in zijn eigen toelichting de nadruk op iets anders: een behoorlijke overheid wacht niet af tot burgers vastlopen, maar probeert problemen eerder te signaleren en hulp op tijd aan te bieden. In de brief wijst hij er ook op dat dezelfde spanning speelt rond het vroeg opsporen van schulden. Juist daar geldt volgens hem dat tijdig ingrijpen grotere problemen en uiteindelijk ook hogere kosten kan voorkomen. Minder geld vrijmaken voor dit soort actieve ondersteuning noemt hij daarom de verkeerde richting.
Meer dan een begrotingskeuze
Daarmee is deze kwestie groter geworden dan een losse bezuiniging in de Voorjaarsnota. De discussie raakt aan een fundamentelere vraag: hoe actief moet de overheid zijn als het gaat om mensen die recht hebben op ondersteuning, maar die hulp niet vanzelf aanvragen? Het kabinet lijkt nu te kiezen voor een soberder invulling, waarbij besparing zwaarder weegt dan bereik. De ombudsman, onderzoekers en economen leggen juist de nadruk op de schade die ontstaat als de overheid zich terugtrekt op het moment dat burgers haar het hardst nodig hebben.
Onder de streep laat de ophef rond deze maatregel vooral zien hoe gevoelig het onderwerp bestaanszekerheid blijft. Op papier gaat het om 30 miljoen euro. In de praktijk gaat het om huishoudens die vaak al elke maand moeten puzzelen om rond te komen. Juist daarom komt de kritiek zo hard binnen. Niet omdat er ergens in Den Haag een begrotingsregel wordt verschoven, maar omdat achter die regel mensen zitten voor wie een gemiste uitkering direct voelbaar is aan de keukentafel.
Bronnen: NOS, Nationale ombudsman.
