Een ondernemer die zijn bedrijfspand wil uitbreiden, verwacht misschien te maken te krijgen met vergunningen, bouwkosten en een aannemer die tijd heeft om het werk uit te voeren. Maar wat als tijdens de voorbereiding blijkt dat de grond onder het pand vervuild is met PFAS? Dan kunnen de gevolgen veel verder gaan dan een vertraagd bouwproject. Bodemonderzoek, beperkingen bij grondverzet en mogelijk zelfs sanering kunnen een flinke financiële strop betekenen. De overheid wil nu meer mogelijkheden krijgen om dergelijke vervuiling op te sporen, ook wanneer eigenaren van bedrijfsterreinen daar liever niet aan meewerken.
Aanleiding is een besluit van staatssecretaris Bertram van Infrastructuur en Waterstaat om het onderzoek naar mogelijke PFAS-vervuiling beter afdwingbaar te maken. Tot nu toe konden bedrijven in bepaalde situaties weigeren onderzoekers toe te laten op hun terrein. Dat zorgde voor problemen bij provincies en gemeenten die risicovolle locaties in kaart proberen te brengen. De overheid wil die juridische belemmering uiterlijk eind 2028 wegnemen.
Voor ondernemers kan de verandering grote gevolgen hebben. Niet alleen bedrijven die zelf met PFAS hebben gewerkt, kunnen met onderzoek worden geconfronteerd. Ook ondernemingen die jaren geleden een bestaand bedrijfsterrein hebben gekocht, kunnen ontdekken dat eerdere activiteiten sporen hebben achtergelaten.
Waarom de overheid meer onderzoek wil doen
PFAS is een verzamelnaam voor duizenden chemische stoffen die onder meer water, vet en vuil afstoten. Ze zijn jarenlang gebruikt in uiteenlopende producten, waaronder blusschuim, industriële toepassingen en beschermende coatings.
Een probleem is dat veel van deze stoffen nauwelijks afbreken in het milieu. Eenmaal in de bodem kunnen ze daar zeer lang aanwezig blijven en zich onder bepaalde omstandigheden via grondwater verspreiden. Sommige PFAS kunnen schadelijke gevolgen hebben voor mens en milieu.
Sinds 2020 werken provincies en gemeenten aan het in kaart brengen van locaties waar mogelijk sprake is van risicovolle PFAS-vervuiling. Die inventarisatie moet uiteindelijk duidelijk maken welke terreinen nader onderzocht moeten worden en waar maatregelen noodzakelijk zijn.
Dat onderzoek verloopt niet overal even gemakkelijk. In 2025 bleek uit berichtgeving van de NOS en regionale omroepen dat tientallen bedrijven geen toestemming wilden geven voor het nemen van bodemmonsters. Overheden beschikten niet in iedere situatie over voldoende juridische mogelijkheden om medewerking af te dwingen.
De staatssecretaris wil daar verandering in brengen. De bedoeling is dat de overheid bij vermoedens van risicovolle vervuiling toegang kan krijgen tot particuliere bedrijfsterreinen voor onderzoek.
De nieuwe verplichting geldt nog niet algemeen. De benodigde juridische aanpassing moet uiterlijk eind 2028 zijn geregeld. Bestaande bevoegdheden voor bodemonderzoek blijven ondertussen van toepassing.
Ook zonder zelf te vervuilen kunnen de kosten oplopen
Voor ondernemers is vooral de vraag belangrijk wat er gebeurt wanneer onderzoek daadwerkelijk vervuiling aan het licht brengt.
Dat een terrein vervuild blijkt, betekent namelijk niet automatisch dat de huidige eigenaar de stoffen heeft gebruikt of verspreid. Een bedrijfspand kan tientallen jaren van eigenaar zijn gewisseld. Op een locatie waar nu een groothandel of productiebedrijf gevestigd is, kan vroeger een heel andere onderneming hebben gezeten.
Hoe ingewikkeld dat kan worden, blijkt uit de situatie van interieurbouwer Guus van Driel uit Nijmegen. Hij ontdekte bij werkzaamheden op zijn terrein oude etiketten van brandblussers. Later bleek uit onderzoek dat sprake was van ernstige PFAS-vervuiling.
Volgens berichtgeving van de NOS heeft de ondernemer inmiddels ongeveer 20.000 euro aan kosten gemaakt. De geschatte saneringskosten op zijn eigen terrein bedragen ongeveer 200.000 euro. Op aangrenzende gemeentegrond zouden de kosten nog aanzienlijk hoger liggen.
Wie uiteindelijk verantwoordelijk is voor de vervuiling en de financiële gevolgen, is daarmee nog niet duidelijk.
Het voorbeeld laat zien hoe een bodemprobleem zich kan ontwikkelen tot een langdurig juridisch en financieel vraagstuk. Een ondernemer die de vervuiling niet heeft veroorzaakt, kan toch met onzekerheid over zijn vastgoed en bedrijfsvoering te maken krijgen.
Wat gebeurt er als PFAS in de bodem wordt gevonden?
Niet iedere vondst van PFAS leidt automatisch tot een verplichte sanering. Dat hangt onder meer af van de concentraties, de locatie, het gebruik van het terrein en de risico’s voor mensen en het milieu.
Bij onderzoek wordt daarom niet alleen gekeken of PFAS aanwezig is, maar ook hoeveel ervan in de bodem zit en of verspreiding kan plaatsvinden. Soms zijn aanvullende metingen of gebruiksadviezen voldoende. In andere gevallen kunnen maatregelen nodig zijn om blootstelling of verdere verspreiding te voorkomen.
Voor bedrijven kan de aanwezigheid van PFAS ook gevolgen hebben wanneer er geen directe saneringsverplichting ontstaat.
Grond die bij een verbouwing of uitbreiding vrijkomt, kan bijvoorbeeld niet altijd zonder meer worden afgevoerd of elders worden toegepast. Daarvoor gelden milieuregels die rekening houden met de kwaliteit van de grond.
Ook bij de verkoop van een bedrijfspand kan bodemverontreiniging een belangrijk aandachtspunt worden. Een koper wil doorgaans weten welke risico’s hij overneemt en welke kosten mogelijk nog volgen. Dergelijke onzekerheid kan invloed hebben op onderhandelingen, financiering en de waarde van het vastgoed.
Dat maakt PFAS niet uitsluitend een milieuprobleem. Voor ondernemers kan het eveneens een vastgoed- en investeringsvraagstuk worden.
Wie betaalt wanneer een bedrijfsterrein moet worden gesaneerd?
De financiële verantwoordelijkheid is een van de lastigste onderdelen van de PFAS-problematiek. In beginsel kunnen zowel de veroorzaker als de eigenaar van een locatie onder bepaalde omstandigheden met verplichtingen of kosten worden geconfronteerd. Welke regels gelden, hangt af van de situatie en de juridische grondslag.
Dat is ingewikkeld wanneer vervuiling tientallen jaren geleden is ontstaan. Misschien bestaat het verantwoordelijke bedrijf niet meer, is het terrein meerdere keren verkocht of is moeilijk vast te stellen wie precies de vervuiling heeft veroorzaakt.
Het uitgangspunt dat de vervuiler betaalt, biedt dan niet altijd direct een oplossing.
MKB-Nederland pleit daarom voor betere ondersteuning van ondernemers die met vervuilde grond te maken krijgen. Volgens de ondernemersorganisatie kunnen de kosten zo hoog oplopen dat bedrijven deze onmogelijk zelfstandig kunnen dragen.
De organisatie wil onder meer dat er een saneringsregeling komt die voorkomt dat ondernemers met onbetaalbare kosten blijven zitten, zeker wanneer zij de vervuiling niet zelf hebben veroorzaakt.
Of daarvoor nieuwe financiële regelingen beschikbaar komen, is nog niet duidelijk. Ook een verplichting om bodemonderzoek toe te laten betekent op zichzelf niet dat de eigenaar automatisch alle saneringskosten moet betalen.
Wat betekent dit voor bedrijventerreinen in Noord-Nederland?
Ook in Groningen, Drenthe en Friesland kan het onderwerp relevant zijn. Op bestaande bedrijventerreinen zijn door de jaren heen vaak uiteenlopende bedrijven gevestigd geweest. Denk aan metaalverwerkers, garages, opslagbedrijven en ondernemingen waar in het verleden met brandblusmiddelen of andere chemische stoffen is gewerkt.
Dat betekent niet dat deze terreinen automatisch vervuild zijn. Wel maakt de geschiedenis van een locatie verschil bij het beoordelen of bodemonderzoek nodig kan zijn.
Voor ondernemers die plannen hebben om een pand te kopen, een terrein opnieuw in te richten of hun bedrijfsactiviteiten uit te breiden, is het daarom verstandig om tijdig naar de beschikbare bodemgegevens te kijken.
Een bestaand bodemonderzoek zegt bovendien niet altijd alles over PFAS. Bij oudere onderzoeken werd mogelijk nog niet op deze stoffen getest, omdat de problematiek destijds minder bekend was.
Voor bouwbedrijven, projectontwikkelaars en vastgoedeigenaren kan dit eveneens een aandachtspunt zijn. Wanneer pas tijdens de uitvoering van werkzaamheden vervuiling wordt ontdekt, kan dat gevolgen hebben voor de planning en de kosten van een project.
Daarbij speelt niet alleen de vraag of sanering noodzakelijk is, maar ook of vrijkomende grond onder de geldende voorwaarden kan worden afgevoerd of hergebruikt.
Een goede voorbereiding kan dergelijke risico’s niet volledig uitsluiten, maar voorkomt wel dat mogelijke bodemproblemen pas aan het licht komen wanneer de werkzaamheden al zijn begonnen.
Nog jaren nodig om risicovolle locaties in beeld te krijgen
De overheid wil in 2030 een prioriteitenlijst hebben van locaties waar PFAS-vervuiling mogelijk de grootste risico’s oplevert. Daarmee moet duidelijk worden waar onderzoek en maatregelen het meest dringend zijn.
Dat is een omvangrijke opgave. MKB-Nederland spreekt op basis van eerder onderzoek over ongeveer 24.000 locaties waar mogelijk PFAS-verontreiniging aanwezig is. Naar schatting zou op ongeveer duizend locaties sanering noodzakelijk kunnen zijn.
Het gaat daarbij om schattingen, niet om een vastgestelde lijst van duizenden terreinen die allemaal gesaneerd moeten worden. De daadwerkelijke risico’s verschillen per locatie en moeten met onderzoek worden beoordeeld.
Juist daarom wil de overheid voorkomen dat toegang tot een terrein het onderzoek tegenhoudt. Hoe langer onduidelijk blijft waar ernstige vervuiling aanwezig is, hoe lastiger het wordt om de benodigde maatregelen op tijd te nemen.
Tegelijkertijd staat de overheid voor de uitdaging om ondernemers voldoende duidelijkheid te geven. Een bedrijf dat ontdekt dat zijn terrein vervuild is, wil niet jarenlang in onzekerheid blijven over eventuele beperkingen, aansprakelijkheid en kosten.
De aangekondigde wijziging moet het onderzoek naar risicovolle locaties gemakkelijker maken, maar lost die financiële en juridische vragen nog niet op.
Voor ondernemers is dat misschien wel het belangrijkste punt. PFAS-vervuiling hoeft niet direct zichtbaar te zijn en kan afkomstig zijn uit een periode waarin hun bedrijf nog niet eens op de locatie gevestigd was. Toch kunnen de gevolgen pas jaren later merkbaar worden, bijvoorbeeld bij een verbouwing, verkoop of nieuw investeringsplan.
Wie de geschiedenis van zijn bedrijfsterrein kent en beschikbare bodemgegevens vooraf bekijkt, staat in ieder geval sterker wanneer die vragen zich aandienen. Want bij PFAS kan wat jarenlang onzichtbaar onder de grond heeft gelegen, uiteindelijk grote invloed krijgen op de plannen boven de grond.
Bronnen: NOS, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Kamerbrief over PFAS-aandachtslocaties, Informatiepunt Leefomgeving en MKB-Nederland.