De extreme hitte van eind juni had direct invloed op het betaalgedrag van Nederlandse huishoudens. Tijdens de dagen met code rood werd minder geld uitgegeven en ook minder contant geld opgenomen. Vooral buiten de grote steden viel de terugloop op.
Dat blijkt uit onderzoek van ABN Amro, waarover de NOS bericht. De bank keek naar betaalgedrag tijdens de periode waarin het KNMI voor het eerst code rood afgaf vanwege hitte. Op de warmste dagen werd lokaal bijna 39 graden gemeten. Veel mensen pasten hun gedrag aan, bleven binnen of stelden activiteiten uit.
De dagen vóór de zwaarste hitte lieten juist nog een ander beeld zien. Toen het warm en zomers was, maar nog niet extreem, gingen mensen eropuit. Terrassen, buitenactiviteiten en andere vrije bestedingen profiteerden toen juist van het weer. Pas toen de temperatuur echt hoog opliep, draaide dat beeld.
Lekker weer helpt, extreme hitte remt
Warm weer kan goed zijn voor de economie. Mensen gaan eerder naar een terras, kopen ijs, doen extra boodschappen voor een barbecue of trekken eropuit voor een dagje weg. Dat was ook zichtbaar in de dagen voorafgaand aan code rood.
Maar er zit een grens aan dat effect. Zodra hitte niet meer prettig voelt, maar belastend of zelfs gevaarlijk wordt, verandert consumentengedrag snel. Dan kiezen mensen eerder voor rust, koelte en thuisblijven.
Onderzoeker Jeannine van Reeken-Van Wee vat dat bij de NOS kort samen: “Pas als het extreme temperaturen worden dan zie je dat mensen dat wel laten.”
Die verschuiving is belangrijk. Hitte wordt vaak besproken als gezondheidsrisico, maar het heeft ook economische gevolgen. Niet doordat mensen helemaal stoppen met besteden, maar doordat zij keuzes anders timen. Een bezoek aan een winkelstraat, tankstation, terras of recreatieplek wordt sneller uitgesteld.
Vooral buiten de steden minder uitgaven
De terugval was volgens ABN Amro sterker in regionale en landelijke gebieden dan in steden. Dat heeft waarschijnlijk meerdere oorzaken.
In steden zoeken mensen vaker buitenshuis verkoeling. Niet iedereen heeft een tuin, een koel huis of voldoende ruimte om binnen prettig te blijven. Horeca, winkelcentra, bibliotheken, supermarkten en andere koele plekken kunnen dan aantrekkelijk worden. Wie daarheen gaat, doet vaak ook betalingen.
Buiten de steden is dat anders. Mensen hebben vaker een tuin of blijven bij extreme hitte juist binnen. Ook wonen er relatief meer ouderen in landelijke gebieden. Zij zijn kwetsbaarder bij hoge temperaturen en zullen bij code rood sneller activiteiten beperken.
Dat zag ABN Amro ook terug in brandstofuitgaven. In landelijker gebieden liepen die sterker terug. Minder autoritten betekenen minder betalingen aan de pomp, maar ook minder bezoeken aan winkels, horeca of recreatieplekken.
Supermarkt bleef wel trekken
Eén plek bleef tijdens de hitte juist belangrijk: de supermarkt. Terwijl betalingen bij andere winkels terugliepen, werd er bij supermarkten in het hele land meer uitgegeven.
Dat is niet verrassend. Mensen blijven boodschappen nodig hebben, ook tijdens hitte. Sterker nog, warm weer zorgt vaak voor extra aankopen. Denk aan drinken, ijs, fruit, salades, barbecueproducten of makkelijke maaltijden.
Daarnaast zijn supermarkten vaak gekoeld. Voor sommige mensen is een bezoek aan de supermarkt tijdens hitte niet alleen praktisch, maar ook een korte manier om verkoeling te zoeken.
Toch is dat effect beperkt tot noodzakelijke of direct aan het weer gekoppelde uitgaven. Een supermarktbezoek vervangt geen middag winkelen, dagje uit of tankbeurt voor een langere rit. Daarom daalden de totale uitgaven alsnog.
Uitstel in plaats van afstel
ABN Amro ziet de lagere uitgaven vooral als tijdelijk effect. Aankopen die tijdens code rood niet werden gedaan, kunnen later alsnog plaatsvinden. Iemand die vanwege de hitte niet naar de stad ging, koopt schoenen, kleding of een cadeau mogelijk een paar dagen later.
Dat maakt de economische schade van enkele extreem warme dagen waarschijnlijk beperkt. Toch is het effect relevant, zeker voor sectoren die afhankelijk zijn van bezoekmomenten. Horeca, recreatie, tankstations, non-foodwinkels en kleine lokale ondernemers kunnen een hete dag direct merken.
Voor ondernemers is vooral de timing lastig. Personeel is ingepland, voorraad is ingekocht en terrassen of winkels zijn geopend. Als klanten op het laatste moment wegblijven vanwege hitte, verschuiven de inkomsten, maar de kosten lopen wel door.
Bij supermarkten kan het effect juist positief uitpakken. Daar stijgt de vraag naar producten die passen bij warm weer, terwijl andere winkels en diensten minder bezoekers zien.
Code rood verandert gedrag
De waarschuwing zelf speelt ook een rol. Code rood is niet zomaar een weersvoorspelling, maar een signaal dat er risico’s zijn voor gezondheid en samenleving. Mensen krijgen het advies om activiteiten aan te passen, uit de zon te blijven en rekening te houden met kwetsbare groepen.
Daardoor verandert gedrag mogelijk sterker dan alleen door de temperatuur. Wie hoort dat code rood geldt, zal sneller besluiten een afspraak, rit of uitje te verplaatsen. Werkgevers, instellingen en bezorgdiensten kunnen ook maatregelen nemen, waardoor het normale ritme van een dag verandert.
Dat maakt code rood economisch zichtbaar. Niet alleen mensen met gezondheidsklachten blijven thuis, ook anderen worden voorzichtiger. Het resultaat is minder beweging in winkelstraten, op terrassen, bij tankstations en op recreatieplekken.
Hitte raakt sectoren verschillend
De gevolgen van extreme hitte zijn niet gelijk verdeeld. Supermarkten, ijssalons, drankverkopers en winkels met verkoelende producten kunnen profiteren. Ook plekken met airco of schaduw kunnen bezoekers trekken.
Andere sectoren hebben juist nadeel. Terrassen kunnen op een bepaald moment te warm worden, winkelstraten lopen leger en fysieke winkels missen bezoekers. Recreatie buiten wordt onaantrekkelijk of onverantwoord. Brandstofverkopen kunnen dalen als mensen minder rijden.
Ook de locatie maakt uit. Een stad met veel winkels, horeca en koele publieke plekken houdt mogelijk meer bestedingen vast dan een dorp of buitengebied waar mensen eerder thuisblijven. Daardoor is het effect van hitte niet alleen een kwestie van temperatuur, maar ook van woonomgeving.
Steeds relevanter voor ondernemers
Voor ondernemers wordt extreem weer een factor om rekening mee te houden. Niet alleen regen of storm kan omzet beïnvloeden, ook hitte kan klantgedrag plotseling veranderen.
Dat vraagt om flexibiliteit. Horeca kan eerder openen of juist later op de avond meer inzetten. Winkels kunnen klanten online proberen te bereiken. Supermarkten kunnen inspelen op extra vraag naar drinken, ijs en lichte maaltijden. Bezorgdiensten moeten tegelijk rekening houden met veiligheid van personeel.
Ook evenementen, markten en recreatiebedrijven krijgen vaker te maken met de vraag of activiteiten nog verantwoord zijn. Extreme hitte kan ervoor zorgen dat bezoekers wegblijven, zelfs wanneer een evenement formeel doorgaat.
Hitte wordt ook economisch meetbaar
De betaaldata van ABN Amro laten zien dat klimaat en economie steeds directer met elkaar verbonden zijn. Extreme weersituaties beïnvloeden niet alleen infrastructuur, zorg en openbare ruimte, maar ook dagelijkse bestedingen.
Dat effect hoeft niet altijd groot of blijvend te zijn. Een deel van de gemiste aankopen wordt later ingehaald. Maar voor ondernemers, steden en regio’s is het wel belangrijk om te weten hoe consumentengedrag verandert.
Een warme zomerdag kan zorgen voor volle terrassen. Een extreme hittedag met code rood kan juist zorgen voor lege winkelstraten. Dat verschil wordt in een warmer klimaat waarschijnlijk belangrijker.
Vooral buiten de steden lijkt de rem sterker. Daar blijven mensen sneller thuis, wordt minder gereden en vallen bepaalde uitgaven sneller weg. In steden verschuift het gedrag eerder naar koele plekken buitenshuis, waardoor daar nog geld wordt uitgegeven.
De hitte van eind juni laat daarmee zien dat consumentengedrag snel kan omslaan. Mooi weer stimuleert bestedingen, maar extreme hitte doet het tegenovergestelde.
Bronnen: NOS, ABN Amro, RIVM en KNMI.
