De oorlog in het Midden-Oosten speelt zich ver van Nederland af, maar de onrust begint hier steeds duidelijker voelbaar te worden. Niet alleen in economische ramingen of op de energiemarkt, maar ook gewoon aan de keukentafel. Nederlandse consumenten maken zich merkbaar meer zorgen over hun eigen financiële situatie en stellen grotere aankopen vaker uit. Dat blijkt uit nieuwe cijfers van het CBS, waaruit naar voren komt dat het consumentenvertrouwen in april hard is teruggevallen. Volgens de NOS is die daling de grootste sinds de coronaperiode, afgezien van de extreme schommelingen van toen.
Dat vertrouwen zakte van -30 in maart naar -44 in april. Daarmee ligt het niet alleen ver onder neutraal, maar ook fors onder het gemiddelde van de afgelopen twintig jaar, dat op -11 ligt. Het CBS meet deze stemming al sinds april 1986. De hoogste stand ooit werd bereikt in januari 2000 met +36, terwijl het dieptepunt in september 2022 lag op -59, midden in de energiecrisis. Dat de indicator nu opnieuw zo hard wegzakt, laat zien hoe snel geopolitieke onrust kan doorsijpelen in het dagelijks leven van huishoudens.
Vertrouwen krijgt in korte tijd een flinke klap
De opvallendste uitkomst van de nieuwe meting is niet alleen dát Nederlanders somberder zijn geworden, maar vooral hoe snel dat is gegaan. CBS-econoom Frank Notten noemt de sprong omlaag in het NOS-artikel uitzonderlijk. Over de daling van maart naar april zegt hij: “Dat is echt uitzonderlijk veel”. Volgens de NOS gaat het zelfs om de op een na grootste maanddaling sinds het CBS in 1986 begon met het bijhouden van het consumentenvertrouwen.
Die scherpe terugval komt op een moment waarop het vertrouwen al langere tijd zwak is. De laatste jaren is het consumentenvertrouwen in Nederland chronisch laag gebleven. Eerst was er de coronacrisis, daarna volgden de oorlog in Oekraïne, hoge energieprijzen en aanhoudende inflatie. Nu lijkt de oorlog in het Midden-Oosten daar opnieuw een stevige tik bovenop te geven. Het patroon is volgens het CBS herkenbaar: zodra geopolitieke spanningen oplopen en de onzekerheid over prijzen groeit, reageren consumenten vrijwel meteen voorzichtiger.
Vooral grote aankopen worden sneller uitgesteld
Wat dat concreet betekent, zie je vooral terug in de koopbereidheid. Mensen blijven hun dagelijkse boodschappen wel doen, maar gaan kritischer kijken naar grotere uitgaven. Auto’s, verbouwingen, meubels en andere dure aankopen worden sneller vooruitgeschoven. Notten vat dat in het NOS-artikel nuchter samen: “Boodschappen heb je altijd nodig en op grotere aankopen kun je makkelijker bezuinigen”. Juist dat maakt deze ontwikkeling economisch relevant. Als huishoudens hun hand op de knip houden bij grotere bestedingen, raakt dat niet alleen winkels, maar ook sectoren als woninginrichting, mobiliteit en consumentenelektronica.
Het CBS gebruikt consumentenvertrouwen niet voor niets als vroege graadmeter voor schommelingen in de particuliere consumptie. De indicator is opgebouwd uit opvattingen over de economie, de eigen financiële situatie en de vraag of dit een gunstige tijd is voor grote aankopen. Juist die laatste component is gevoelig voor onzekerheid. Zodra huishoudens het idee krijgen dat brandstof, energie of andere vaste lasten verder kunnen oplopen, verschuift de prioriteit al snel van plannen maken naar buffers bewaken.
Oorlog en hogere energieprijzen drukken op het gevoel van zekerheid
Dat de oorlog in het Midden-Oosten zo snel doorwerkt in het consumentenvertrouwen, heeft veel te maken met de energiemarkt. De Nederlandsche Bank waarschuwde eind maart al dat het conflict kan leiden tot flink hogere olie- en gasprijzen, vooral als verstoringen rond de Straat van Hormuz langer aanhouden. In de actualisatie van DNB stijgt de inflatie in Nederland daardoor al met ruim een half procentpunt in 2026 en 2027. In een zwaar scenario loopt die extra inflatie op tot 1,6 procentpunt in 2026 en zelfs 2,8 procentpunt in 2027.
Voor huishoudens is dat geen abstract verhaal. Hogere energie- en brandstofprijzen raken direct aan vaste lasten, mobiliteit en boodschappen. DNB berekende dat het negatieve effect van hogere energieprijzen op het besteedbaar inkomen in een basissituatie gemiddeld ongeveer 1 procent bedraagt. In een zwaar scenario loopt dat op naar 6 procent. Vooral lagere inkomens worden harder geraakt, omdat zij een groter deel van hun inkomen kwijt zijn aan energie en andere vaste lasten.
Daarmee is ook goed te begrijpen waarom juist persoonlijke financiën nu zoveel zorgen oproepen. Het gaat niet alleen om angst voor de algemene economie, maar om de vraag wat huishoudens zelf straks nog kunnen dragen. Wie weinig ruimte heeft, voelt nieuwe prijsstijgingen eerder en harder. En zelfs bij huishoudens met iets meer buffer zorgt het vooruitzicht van oplopende kosten vaak al voor terughoudend gedrag. De klap valt dan niet pas wanneer de rekening echt binnenkomt, maar al op het moment dat het vertrouwen wegzakt.
Niet alleen de economie, ook de stemming verslechtert
Wat deze ontwikkeling extra belangrijk maakt, is dat sentiment op zichzelf ook economische gevolgen kan hebben. Als veel huishoudens tegelijk besluiten om voorzichtiger te worden, remt dat de binnenlandse bestedingen. DNB wijst er in zijn scenario’s op dat hogere energieprijzen niet alleen de inflatie opstuwen, maar ook de consumptie van huishoudens drukken en het consumentenvertrouwen aantasten. In het zware scenario valt de economische groei in 2026 en 2027 met ongeveer 0,8 procentpunt terug. Daarmee wordt duidelijk dat vertrouwen niet zomaar een gevoelsindicator is, maar ook een factor die de economie daadwerkelijk mee kan trekken of afremmen.
Daar zit ook de bredere betekenis van deze cijfers. Nederland bevindt zich niet in een klassieke crisis zoals in 2022, maar de combinatie van oorlog, hoge energieprijzen en financiële onzekerheid is wel genoeg om opnieuw een nerveuze consument te creëren. Juist omdat de stemming al langer broos is, hoeft er relatief weinig te gebeuren om het vertrouwen verder onderuit te halen. De daling in april past in dat patroon. Het is geen los incident, maar een signaal dat huishoudens zich opnieuw minder zeker voelen over wat er financieel op hen afkomt.
Voorzichtigheid groeit, ook zonder directe crisis thuis
Onder de streep laten de nieuwe cijfers vooral zien hoe sterk internationale spanningen kunnen doorwerken in het dagelijks leven van Nederlandse huishoudens. De oorlog in het Midden-Oosten zorgt hier niet voor sirenes of lege schappen, maar wel voor een groeiend gevoel van financiële kwetsbaarheid. Zodra de verwachting ontstaat dat tanken, energie en andere uitgaven duurder worden, reageren mensen meteen op hun eigen manier: door grote uitgaven uit te stellen, zuiniger te plannen en meer op de kleintjes te letten.
Dat maakt de forse daling van het consumentenvertrouwen in april meer dan een statistisch feitje. Het is een teken dat de economische onrust van buiten Nederland ook hier steeds persoonlijker begint te voelen. En zolang die oorlog voortduurt en de energieprijzen onrustig blijven, is de kans groot dat juist die onzekerheid nog wel even boven het huishoudboekje blijft hangen.
Bronnen: NOS, CBS, De Nederlandsche Bank.
